Jak ważna w życiu dziecka jest przyjaźń i jego relacje rówieśnicze

Wszyscy chyba dobrze pamiętamy naszego przyjaciela z dzieciństwa? Te niekończące się zabawy, bieganie po podwórku, wspólne marzenia. Nasi przyjaciele są bardzo ważną częścią naszego życia. Począwszy od tego, że możemy dzielić się z nimi naszymi problemami, po chwile niekontrolowanego śmiechu a czasami i łez przy dzieleniu się naszymi życiowymi wydarzeniami. Nasi przyjaciele pomagają nam siebie zdefiniować, dzięki nim wiemy kim jesteśmy.

Dzieci potrzebują otaczać się rówieśnikami

Może kiedyś mieliście szansę zauważyć jak małe dziecko czy nawet jeszcze niemowlę zachowywało się w obecności innego dziecka? Jak bardzo do niego lgnęło, jak się uśmiechało czy wodziło po prostu za nim wzrokiem? Obserwowałam to kilkakrotnie u mojego syna, kiedy jeszcze był niemowlakiem. Zawsze miałam wrażenie, że dobrze wiedział, że w danym pomieszczeniu jest dziecko, bo zawsze bardziej się przyglądał i więcej uśmiechał w jego kierunku.

Kontakt dzieci ze sobą ma bardzo istotny wpływ na kształtowanie się ich zachowań i przekonań. Rówieśnicy tak jak i rodzice mają do odegrania w życiu dziecka różne role, ale jakże ważne! Celem ich jest zaspokojenie konkretnych potrzeb w życiu dziecka.

Relacje w życiu dziecka można podzielić na:
pionowe– czyli te z rodzicami, nauczycielami, kimś kto posiada większą wiedzę, doświadczenie, kimś kto jest przywódcą dziecka
poziome– czyli te, które łączą ludzi o tym samym statusie społecznym, które polegają na wzajemności, czyli w tym przypadku dzieci

Więzi z rodzicem czy nauczycielem jest łatwiej utrzymać, bo rodzic, np. podtrzymuje rozmowę, nie obraża się, domyśla się czego dziecko chce, wspiera mimo wszystko. Natomiast w relacjach rówieśniczych, dzieci wybierają sobie czy chcą ze sobą rozmawiać. Czasami nie ma miejsca na uprzejmości, jest „walka” o zabawki, hasła typu: „nie lubię Cię” a za 5 minut znowu da się słyszeć:„lubię Cię”. Jest płacz, za chwilę już wszyscy się śmieją. Który z grupy potrafi lepiej się ubierać, pomaga drugiemu, któremu wychodzi to gorzej. Tutaj toczą się czasami dyskusje o „być” albo „nie być”.

Co ma wpływ na to kim nasze dziecko będzie się otaczało? Czy w ogóle coś ma na to wpływ?

W podręczniku z Psychologii dziecka spotkamy się z podejściem, że na relacje rówieśnicze naszego dziecka wpływ ma więź z rodzicami:
a. wpływ bezpośredni– czyli działania rodzica, które „projektują” społeczne życie dziecka: wybór miejsca zamieszkania, wg określonych przez nich wartości; zapraszanie do domu dzieci, które uważają, za „odpowiednie”, mogą również włączać się w działania grupy rówieśniczej, aby upewnić się czy dziecko zdobędzie dzięki niej „właściwe” doświadczenia- i tak jak pisałam zbytnia ingerencja ze strony rodziców w relacje dziecka może tak naprawdę przynieść odwrotny skutek do zamierzonego
b. wpływ pośredni-czyli wpływ doświadczeń rodzinnych dziecka na jego zachowania względem rówieśników. Uważa się, że przywiązanie bezpieczne na ogół sprzyja rozwojowi kompetencji społecznych i ma szczególne znaczenie dla pozytywnych relacji z rówieśnikami. Ponadto niektóre style wychowania łącza się z podnoszeniem jakości związków koleżeńskich. Chłodni i niedostępni rodzice częściej niż rodzice, którzy udzielają wsparcia i darzą dzieci ciepłem, dochowują się dzieci agresywnych. Zakres umiejętności społecznych u dzieci rodziców autorytarnych jest niepełny, rodzice pobłażliwi, którzy nie wyznaczają żadnych granic, dochowują się dzieci, które w relacjach z innymi są nieopanowane. Natomiast rodzice wyrozumiali i wrażliwi przekazują dzieciom poczucie pewności siebie w relacjach z innymi, co ułatwia im udział w działaniach społecznych również poza domem.

Osobowość rodziców określa rodzaj przyjętych przez nich technik wychowawczych, a te z kolei kształtują cechy osobowości dziecka, które następnie odgrywają istotną rolę w nawiązywaniu przez nie relacji z innymi dziećmi. Znowu doświadczenia nabyte w towarzystwie rówieśników mają wpływ na pojęcie własnego Ja u dziecka, a zatem na cechy jakie dziecko w sobie rozwija.

Doszłam jednak również do tekstu Judy Dunn, która pisze o tym, że wpływ rodziców na dziecięce przyjaźnie nie jest łatwy do określenia i bywa bardzo skomplikowany, a obraz wzajemnych powiązań między relacjami dziecko – rodzic a dziecko – przyjaciel jest wciąż niepełny.

Podaje wiele czynników charakteryzujących rodziców, które mogą mieć wpływ na sukces społeczny ich dzieci, od uwarunkowań genetycznych po ich społeczne przystosowanie. Wpływ cech rodziców, jak i stosowanych przez nich metod wychowawczych oraz podejmowanych prób interwencji w dziecięce relacje jest modyfikowany przez inne zmienne, jak na przykład osobowość dziecka czy jego umiejętność społecznego przystosowania się. Również porusza kwestię tego, że relacje z przyjaciółmi mogą wpływać na relacje w rodzinie.

Pierwsze przyjaźnie

Jednym z podstawowych zasad dzieciństwa jest ustanowienie przez dziecko poczucia jego tożsamości, czyli próba odnalezienia odpowiedzi na najistotniejsze pytanie: „Kim jestem?”.

Poczucie Ja, tworzy się przede wszystkim na bazie relacji- początkowo z rodzicami, potem z rówieśnikami. Od lat przedszkolnych to co dzieci myślą i w jaki sposób odnoszą się do siebie nawzajem ma ogromne znaczenie. To dlatego przyjaźń w dzieciństwie tak bardzo się liczy- jest niemal równoznaczna z docenieniem przez innych i akceptacją, a tym samym pomaga stworzyć pozytywne poczucie Ja (lubią mnie, tzn. jestem dobry).

Już dzieci w drugim i trzecim roku życia potrafią nawiązywać bliskie relacje, które cechuje serdeczność, zrozumienie drugiej osoby i obopólna przyjemność czerpana z kontaktu. Mimo że wiele dzieci w wieku poniemowlęcym, a nawet przedszkolnym nie ma bliskich przyjaciół, są one jednak zdolne w odpowiednich warunkach nawiązywać relacje, które cechuje wzajemność i trwałość w czasie. Przyjaźnie zapoczątkowane we wczesnym dzieciństwie są niezwykle ważne dla dalszego rozwoju dziecka. W okresie przedszkolnym dzieci budują wewnętrzne reprezentacje relacji przyjacielskich, które stanowią podstawę ich późniejszych intymnych związków .

Wspólne zabawy dzieci w wieku przedszkolnym sprzyjają nawiązywaniu się pierwszych przyjaźni, które zazwyczaj nie są trwałe. U maluchów w wieku przedszkolnym zauważa się stałe przebywanie z jednym wybranym dzieckiem. Przeważnie w tym wieku relacje mają charakter jednopłciowy. Relacje między dziewczynkami mają styl wspomagający, są to zachowania wspomagania partnera, podsuwania mu własnych pomysłów. Związki chłopców mają styl ograniczony, są to sprzeczki, przechwalanie się – prowadzące do szybkiego zakończenia interakcji.

Przynależność do grup rówieśniczych

Społeczne funkcjonowanie dzieci (w tym zachowania i popularność społeczna) coraz częściej uznawane są za kluczowe dla powodzenia dzieci w wielu dziedzinach, takich jak, np. ile dzieci lubi szkołę, ile z nich ma gotowość szkolną i jakie osiągnięcia w nauce.[1] Co więcej, dzieci, które mają słabe relacje z rówieśnikami, są zagrożone późniejszym lękiem społecznym i aspołecznym zachowaniem [2].

W grupie rówieśniczej dziecko odkrywa, jaką rolę społeczną najlepiej przyjąć- przywódcy czy poplecznika, tyrana czy ofiary, klowna, stratega, darczyńcy czy jakąkolwiek z wielu możliwych tożsamości, które grupa naturalnie nakłada na swoich członków.

Sam fakt, że dziecko należy do grupy oznacza, że określają go pewne normy wyglądu i zachowania oraz wartości moralne. Jak pewnie sami pamiętacie, w grupach zawsze obowiązywały pewne procedury, zasady, których wszyscy członkowie musieli się trzymać- w ten sposób powstaje kultura rówieśnicza. Motywuje ona dzieci by się z nią utożsamiać i silnie oddziałuje na sposób w jaki zaczynają myśleć o sobie i innych.

W grupie każdy się czymś cechuje, jeden umie lepiej liczyć, drugi biegać, trzeci pięknie śpiewa, więc trzeba również wspomnieć o tym jaki wpływ na rozwój intelektualny dziecka ma grupa. Niewiele wiedzące dzieci, zmagające się z jakimiś problemami, szybciej dochodzą do rozwiązania w zespole, niż dzieci pracujące samodzielnie. Uczenie się to zatem kwestia wspólnych odkryć, wspólne działanie z kimś kto ma inny pomysł zmusza dzieci do weryfikowania swoich pomysłów, co prowadzi do powstania nowych sposób podejścia do zadania.

I tak jak każdy w grupie się czymś cechuje, ma swoją rolę, taki nadawany jest mu status.

Status w grupie rówieśniczej

Istnieją trzy najważniejsze typy statusu dziecka w grupie:
a. dzieci popularne ( optymistyczne i radosne usposobienie; atrakcyjność fizyczna; mnogość wzajemnych kontaktów indywidualnych; częste zabawy polegające ba współpracy; chęć dzielenia się; ocenianie jako dobrzy przywódcy; niski poziom agresji)
b. dzieci odrzucone (częste zachowania destrukcyjne; kłótliwość i nastawienie antyspołeczne; nadmierna aktywność; gadatliwość; częste próby poodejmowania kontaktów społecznych; rzadkie zabawy polegające ba współpracy, niechęć do dzielenia się; więcej działań samodzielnych; niewłaściwe zachowanie)
c. dzieci lekceważone (nieśmiałość; rzadka agresja; wycofanie w obliczu agresji ze stront innych ludzi; rzadkie zachowania antyspołeczne; brak stanowczości; mnogość działań indywidualnych; unikanie wzajemnych kontaktów indywidualnych w diadach, więcej czasu spędza w szerszych grupach)

Obserwując swoją grupę, np. jako nauczyciel w przedszkolu, już można zauważyć jakie tworzą się grupy, a tym samym spostrzec: kto w danej grupie dominuje, dlaczego akurat te dzieci się ze sobą polubiły, co je cechuje, kto jest odrzucony i z jakiego powodu.

Jak świadczą badania, pierwotny status w grupie rzutuje na dalsze zdolności przystosowawcze dziecka. Dokonywana przez rówieśników ocena dzieci może powiedzieć wiele o ich przyszłych prawdopodobnych osiągnięciach rozwojowych.

U dzieci popularnych obserwuje się w późniejszych latach większą towarzyskość oraz wyższy poziom zdolności poznawczych. Są też mniej agresywne i rzadziej można u nich zauważyć wycofanie społeczne.

Dzieci, które w młodszym wieku wykazują lepsze rozumienie uczuć, myśli i przekonań innych ludzi, w późniejszym wieku lepiej funkcjonują jako przyjaciele, na przykład łatwiej rozwiązują konflikty, a ich komunikacja jest bardziej płynna i efektywna. Wspólna zabawa uczy takich umiejętności społecznych, jak na przykład negocjowanie, uzgadnianie wspólnego stanowiska, zawieranie kompromisów lub szukanie alternatywnych sposobów rozwiązywania zaistniałych konfliktów.

Dzieci lekceważone nie stanowią grupy ryzyka wystąpienia późniejszych trudności przystosowawczych, ponieważ ich status jest zależny głównie od konkretnej grupy jaką w danym momencie współtworzą. Później stają się osobami mniej towarzyskimi, o nieco biernym usposobieniu, lecz cechy te rzadko przybierają formy patologiczne.

Natomiast dzieci odrzucone z pewnością dają powody do obaw. Według badań [3], między 5% a 10% dzieci doświadcza przewlekłych problemów związanych z wzajemnymi relacjami, takich jak odrzucenie i nękanie rówieśnicze. Dzieci, które mają złe relacje z rówieśnikami mogą stać się bardziej narażone na niedostosowanie w późniejszym życiu. Podejmują one szereg brutalnych i antyspołecznych zachowań, tyranizują innych lub wagarują. Można u nich również zauważyć trudności przystosowawcze w szkole. W okresie dorosłości nadal obserwuje się u nich oznaki uzewnętrzniania problemów w stopniu patologicznym.

Według badań Fergusson i Woodward [4] 9-letnie dzieci, które miały problemy związane z rówieśnikami wykazywały większe możliwości eksternalizacji, czyli uzewnętrznienie problemów, przejawiające się w zachowaniach przestępczych, nadużywaniu narkotyków i zachowaniach samobójczych, chociaż nie zaobserwowano zwiększenia ryzyka związanego z depresją lub lękiem.

Rodzaj relacji jakie dzieci nawiążą z rówieśnikami, może nam wiele powiedzieć na temat mechanizmów radzenia sobie, które wykorzystają one w kontaktach z szeroko pojętym światem społecznym. Zarówno w przypadku przywiązania w okresie niemowlęcym, jak i kontaktach rówieśniczych w późniejszych latach, charakter relacji umożliwia przewidzenie przyszłości jednostki. Oczywiście wszystko to z dozą ostrożności, bo na nasze życie ma wpływ również wiele innych czynników, nie tylko relacje.

Jednak według badań dzieci, które mają słabe relacje z rówieśnikami, mogą stać się bardziej podatne na problemy emocjonalne i dostosowania społeczne jako nastolatki[5].

Pamiętajmy też, że przyjacielskie relacje u małych dzieci ważne są w budowaniu przyszłych związków

Źródła

  • H. Bee, Psychologia rozwoju człowieka
  • H. R. Schaffer, Psychologia dziecka
  • J. Dunn, Przyjaźnie dzieci

Może spodoba Ci się też o...

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

fifteen + 19 =